Thiamine (vitamine B1): hersenmist, energie en de waarheid

Er zijn vitamines waar veel over wordt gesproken, en er zijn vitamines zonder welke je simpelweg niet kunt functioneren. Thiamine, ook bekend als vitamine B1, behoort tot de tweede groep. Het is een van de meest basale stoffen die elke cel in het lichaam, en vooral de hersencellen, nodig heeft om suiker om te zetten in energie. Zonder voldoende thiamine verliezen de hersenen hun brandstof, en het resultaat is precies de klachten waar de klinieken vandaag de dag vol mee zitten: hersenmist, aanhoudende vermoeidheid en concentratieproblemen.

Dit is precies wat thiamine tot een verwarrend supplement maakt. Aan de ene kant veroorzaakt een echt tekort neurologische symptomen die dramatisch verbeteren met suppletie. Aan de andere kant is het geen wondermiddel dat bij iedereen hersenmist opruimt. De kloof tussen deze twee scenario's is het hele verhaal, en dit is de reden waarom we thiamine geel en niet groen hebben beoordeeld. In dit artikel leggen we uit wat thiamine werkelijk in de hersenen doet, wie er een reëel risico loopt op een tekort, en wat de onderzoeken zeggen over energie, vermoeidheid en cognitief functioneren.

Wat is thiamine (vitamine B1)?

Thiamine is een in water oplosbare B-vitamine die het lichaam niet langdurig kan opslaan. Je moet het regelmatig uit voeding of een supplement halen. Dit is wat belangrijk is om te begrijpen:

• Het is brandstof voor de suikerstofwisseling. Thiamine is de essentiële cofactor voor verschillende sleutelenzymen die glucose afbreken om cellulaire energie (ATP) te produceren.
• De hersenen zijn bijzonder hongerig. De hersenen verbruiken ongeveer 20% van de energie van het lichaam en zijn bijna volledig afhankelijk van glucose, waardoor ze bijzonder gevoelig zijn voor een tekort aan thiamine.
• De reserves in het lichaam zijn klein. Het lichaam heeft een voorraad van slechts ongeveer twee tot drie weken, dus een tekort kan zich in bepaalde situaties relatief snel ontwikkelen.
• Het is in water oplosbaar en zeer veilig. Overtollige thiamine wordt via de urine uitgescheiden, dus toxiciteit bij gebruikelijke doseringen komt vrijwel niet voor.

Voedingsbronnen die rijk zijn aan thiamine zijn onder andere varkensvlees, peulvruchten, volkoren granen, zonnebloempitten en biergist. Een bewerkt westers dieet, rijk aan suiker en arm aan volkoren granen, is juist een gunstige omgeving voor de ontwikkeling van een subklinisch tekort, zonder dat iemand het merkt.

De link met de hersenen: wanneer de brandstof op is

Om te begrijpen waarom een thiaminetekort juist de hersenen aantast, moeten we drie enzymen kennen: transketolase, pyruvaatdehydrogenase (PDHC) en alfa-ketoglutaraatdehydrogenase (KGDHC). Alle drie zijn ze afhankelijk van thiamine om te werken, en alle drie staan ze centraal in het proces waarbij hersencellen energie uit glucose halen.

Wanneer het thiamineniveau daalt, vertragen deze enzymen. Het resultaat is een afname van de cellulaire energieproductie, precies in het orgaan dat het meest afhankelijk is van energie. Op subjectief niveau uit zich dit als vermoeidheid, mentale traagheid en concentratieproblemen, wat mensen tegenwoordig omschrijven als hersenmist. In ernstige gevallen veroorzaakt een langdurig tekort daadwerkelijke neurologische schade.

Deze link is niet alleen theoretisch. In hersenonderzoek bij Alzheimerpatiënten werd een sterke correlatie (ongeveer 0,77) gevonden tussen de verminderde activiteit van de enzymen KGDHC en PDHC en de ernst van de dementie, een veel hogere correlatie dan die van amyloïde plaques of tau-kluwens. Dit betekent niet dat thiamine Alzheimer geneest, maar het illustreert hoe nauw de suikerstofwisseling in de hersenen, het proces dat thiamine mogelijk maakt, verbonden is met cognitief functioneren.

Het huidige bewijs

Onderzoek 1: Thiaminetekort komt veel voor bij diabetes, Thornalley 2007

Een van de belangrijkste en minder bekende bevindingen op dit gebied werd in 2007 gepubliceerd in het tijdschrift Diabetologia door de groep van Paul Thornalley. De onderzoekers maten de thiaminespiegels bij 26 patiënten met diabetes type 1, 48 patiënten met diabetes type 2 en 20 gezonde personen.

Het resultaat verraste velen: De thiamineconcentratie in het plasma was 75% tot 76% lager bij diabetici in vergelijking met gezonde personen (ongeveer 15 tot 16 nmol/L bij patiënten versus ongeveer 64 bij gezonde personen). De oorzaak was geen slechte voeding, maar een verhoogde uitscheiding van thiamine via de nieren, 16 tot 24 keer meer. Dat wil zeggen, iemand die met diabetes leeft, verliest thiamine in een versneld tempo en loopt daarom een inherent risico op een tekort, zelfs als hij goed eet. Dit is een van de scenario's waarin thiaminesuppletie bijzonder logisch is.

Onderzoek 2: Benfotiamine en Alzheimer, Gibson 2020

Een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie (fase IIa) gepubliceerd in het Journal of Alzheimer's Disease in 2020, onder leiding van Gerald Gibson. 70 deelnemers met milde cognitieve stoornissen of vroege Alzheimer kregen gedurende 12 maanden benfotiamine (een vetoplosbare vorm van thiamine in hoge dosering) of een placebo.

De resultaten waren bemoedigend maar voorzichtig: De benfotiaminegroep vertoonde een trend van vertraagde cognitieve achteruitgang, meer uitgesproken bij dragers van het ApoE4-gen, en het supplement werd als veilig beschouwd. De onderzoekers benadrukten zelf dat het een kleine, voorlopige studie betreft die bevestiging behoeft in grotere onderzoeken (het vervolgonderzoek BenfoTeam is momenteel gaande). Dit is een goed voorbeeld van intrigerend maar niet doorslaggevend bewijs.

Onderzoek 3: Hoge dosis thiamine en vermoeidheid, Costantini 2013

De Italiaanse arts Antonio Costantini publiceerde een reeks casussen en kleine open-label onderzoeken waarin hoge doses thiamine (honderden tot duizenden mg per dag) chronische vermoeidheid aanzienlijk verlichtten bij patiënten met inflammatoire darmziekten, multiple sclerose en fibromyalgie. In het open-label onderzoek bij inflammatoire darmziekten verdween de vermoeidheid bij bijna alle deelnemers volledig.

Het is belangrijk om deze bevindingen kritisch te bekijken. Dit zijn open-label onderzoeken en kleine casusreeksen, zonder gerandomiseerde placebogroep, en ze zijn dus verre van een bewijs. De hypothese van Costantini, dat vermoeidheid bij bepaalde ziekten het gevolg is van een subklinisch thiaminetekort of een stoornis in het cellulaire transport ervan, is interessant en rechtvaardigt serieuzer onderzoek, maar het blijft een hypothese.

Hoe zit het met benfotiamine?

Als u de term benfotiamine bent tegengekomen, is het goed om het kort te kennen. Benfotiamine is een vetoplosbare derivaat van thiamine, dat anders wordt opgenomen en de thiaminespiegels in bepaalde weefsels effectiever verhoogt dan gewone thiamine. Daarom is het de vorm die werd gekozen in de hersenonderzoeken van Gibson, en het wordt ook veel onderzocht in de context van zenuwcomplicaties bij diabetes (neuropathie).

Voor de meeste mensen die simpelweg een adequate B1-voorziening willen garanderen, is gewone thiamine (thiaminehydrochloride of mononitraat) volledig voldoende en goedkoper. Benfotiamine is vooral relevant in specifieke contexten zoals diabetische neuropathie of wanneer men de weefselspiegels in hoge dosering wil verhogen, bij voorkeur onder medisch toezicht.

Is het de moeite waard om thiamine te gaan nemen?

Dit is de reden waarom we thiamine geel, niet groen hebben beoordeeld. De logica is eenvoudig en belangrijk: Thiamine verhelpt een echt probleem wanneer het aanwezig is, maar is geen universeel noötropicum.

• Bij een echt tekort is het effect betrouwbaar en snel. Iemand die aan een thiaminetekort lijdt, zal doorgaans een aanzienlijke verlichting van hersenmist en vermoeidheid ervaren na suppletie. In ernstige gevallen (syndroom van Wernicke) is dit een medisch noodgeval dat wordt behandeld met intraveneuze thiamine.
• Bij een gezond en goed gevoed persoon is het voordeel laag. Als er geen tekort is, zal een extra dosis B1 naar verwachting geen hersenmist opruimen of energie toevoegen. Het lichaam zal simpelweg het overschot uitscheiden.
• Wie loopt echt risico op een tekort: Diabetici (verhoogde renale uitscheiding), ouderen, zware alcoholgebruikers, mensen na bariatrische chirurgie, en mensen met een arm en bewerkt dieet.
• Hersenmist is een symptoom, geen diagnose. Het kan het gevolg zijn van slechte slaap, stress, een traag werkende schildklier, bloedarmoede of andere tekorten. Thiamine helpt alleen als het tekort de oorzaak is.

Wat betreft veiligheid wordt thiamine beschouwd als een van de veiligste supplementen. Het is in water oplosbaar en het overschot wordt via de urine uitgescheiden (soms kleurt het deze lichtgeel). Er is geen gedefinieerde toxiciteitsdrempel bij gebruikelijke doseringen en er is geen veilige bovengrens vastgesteld omdat er geen toxiciteit is gevonden. Eén praktische kanttekening: als u al een B-complex of multivitamine gebruikt, bevat deze waarschijnlijk al thiamine, en is verdubbeling zonder reden niet nodig.

Wat kunt u meenemen uit het onderzoek?

1. Als u tot een risicogroep behoort (diabetes, oudere leeftijd, hoog alcoholgebruik, na bariatrische chirurgie), overleg dan met uw arts of thiaminesuppletie geschikt voor u is. Hier is de kans op een echt voordeel het grootst.
2. Als u gezond bent en op zoek bent naar een oplossing voor hersenmist, begin dan met de basis. Een bloedtest (inclusief schildklierfunctie, B12, ijzer), slaap, stressmanagement en een uitgebalanceerd dieet geven een beter antwoord dan een willekeurige dosis B1.
3. Praktische dosering: 50 tot 100 mg per dag is een gebruikelijke, veilige dosering en doorgaans meer dan voldoende om een voedingstekort te corrigeren. In bepaalde medische situaties worden veel hogere doseringen gebruikt, maar dit dient onder medisch toezicht te gebeuren.
4. Verdubbel niet zonder reden. Controleer het etiket van uw multivitamine of B-complex voordat u aparte thiamine toevoegt.
5. Voeding vóór supplement. Volkoren granen, peulvruchten, zaden en vlees leveren op natuurlijke wijze thiamine. Een supplement is een aanvulling op een slecht dieet of een medische aandoening, geen vervanging voor goed eten.

Wie het wil proberen kan thiamine (vitamine B1) kopen op iHerb in verschillende doseringen, inclusief benfotiaminevormen. Om te controleren welke supplementen echt geschikt zijn voor uw situatie van hersenmist en vermoeidheid, afhankelijk van uw leeftijd, geslacht en doelen, probeer dan onze persoonlijke supplementenkiezer die een gerangschikte lijst geeft op basis van de kwaliteit van het bewijs.

Het bredere perspectief

Thiamine is een uitstekende herinnering aan een principe dat steeds terugkeert in de wereld van supplementen: Het corrigeren van een tekort is niet hetzelfde als verbeteren op een normale basis. Wanneer het lichaam een essentiële vitamine mist, kan suppletie levensveranderend zijn. Wanneer het lichaam vol is en goed functioneert, zal dezelfde suppletie nauwelijks worden opgemerkt. Het meeste verwarring rond hersensupplementen komt voort uit het vervagen van deze twee situaties.

De praktische les: Voordat u op zoek gaat naar de pil die de hersenmist zal opruimen, is het goed om te vragen wat de mist in de eerste plaats veroorzaakt. Bij sommige mensen, en vooral in de risicogroepen, is het antwoord inderdaad een voedingstekort dat thiamine kan verhelpen. Bij anderen ligt de oorzaak in slaap, stress of de schildklier, en geen enkele dosis B1 zal dat oplossen. De gezondheid van de hersenen wordt, zoals altijd, eerst opgebouwd vanuit de basis, en het juiste supplement is degene die past bij uw werkelijke probleem.

Referenties:
Gibson GE. et al., Benfotiamine and Cognitive Decline in Alzheimer's Disease: Results of a Randomized Placebo-Controlled Phase IIa Clinical Trial, Journal of Alzheimer's Disease, 2020;78(3):989-1010 (DOI: 10.3233/JAD-200896)
Thornalley PJ. et al., High prevalence of low plasma thiamine concentration in diabetes linked to a marker of vascular disease, Diabetologia, 2007;50(10):2164-2170 (DOI: 10.1007/s00125-007-0771-4)
Costantini A., Pala MI., Thiamine and Fatigue in Inflammatory Bowel Diseases: An Open-label Pilot Study, Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2013;19(8):704-708