Metformine levensverlenging: Wat weten we echt over het medicijn en veroudering

Metformine is een oud en bekend medicijn, dat op grote schaal wordt gebruikt voor de behandeling van type 2 diabetes.
De afgelopen jaren wint onderzoek naar een extra potentieel van metformine aan momentum: een mogelijke invloed op het verouderingsproces. Het is belangrijk om vooraf duidelijk te maken dat dit een actief en onbeslist onderzoeksgebied betreft, en dat het gebruik van metformine voor levensverlenging bij mensen zonder diabetes momenteel niet bewezen is.

Geschiedenis van metformine:

Metformine werd voor het eerst ontwikkeld in de jaren '20 van de vorige eeuw en wordt sinds 1957 gebruikt voor de behandeling van type 2 diabetes.
Het medicijn is relatief effectief en goedkoop, en wordt beschouwd als een geaccepteerde eerstelijnsbehandeling voor type 2 diabetes.

Metformine en veroudering:

Er is een bekend verband tussen chronisch hoge bloedglucosewaarden en processen die verband houden met veroudering.
Metformine verlaagt de glucosewaarden, en daarom is de hypothese ontstaan dat het ook biologische routes die verband houden met veroudering zou kunnen beïnvloeden. Op dit moment wordt deze hypothese onderzocht, maar is nog niet bewezen bij gezonde mensen.

Werkingsmechanismen (op onderzoeks- en preklinisch niveau):

Metformine beïnvloedt verschillende biologische mechanismen die verband houden met veroudering. De gegevens over deze mechanismen zijn voornamelijk gebaseerd op laboratoriumonderzoek en preklinische studies, en moeten daarom worden gelezen als een mogelijke verklaring en niet als bewijs voor vertraging van veroudering bij mensen:

• Effect op AMPK: AMPK is een eiwit dat soms de "energiebesparingsschakelaar" van de cel wordt genoemd. Het is betrokken bij de regulatie van vele processen zoals metabolisme, DNA-herstel en bescherming tegen oxidatieve stress. Metformine activeert AMPK, en dit is een van de centrale mechanismen die worden onderzocht in de context van veroudering.
• Effect op autofagie: Autofagie is een proces waarbij de cel zichzelf reinigt van beschadigde componenten. Preklinische studies wijzen erop dat activering van AMPK autofagie kan stimuleren, een proces dat belangrijk wordt geacht voor de gezondheid van de cel.
• Effect op mTOR: mTOR is een eiwit dat de groei van cellen en weefsels stimuleert, en remming ervan wordt in onderzoeken in verband gebracht met vertraging van verouderingsprocessen in diermodellen. Metformine kan mTOR indirect remmen, maar de relevantie hiervan voor een lang leven bij mensen is nog onduidelijk.
• Mogelijk effect op ontsteking: Chronische ontsteking is een risicofactor voor veel ziekten die verband houden met veroudering. Sommige onderzoeken wijzen erop dat metformine ontstekingsmarkers kan beïnvloeden, maar dit is een gebied dat nog wordt onderzocht.

Wat zeggen de onderzoeken bij mensen?

Het is belangrijk onderscheid te maken tussen observationele studies en gecontroleerde klinische onderzoeken. Sommige observationele studies vonden een verband tussen het gebruik van metformine door diabetespatiënten en relatief gunstige gezondheidsresultaten, en een van de citaten die weerklank vond was uit een onderzoek van Bannister en collega's (Diabetes, Obesity and Metabolism, 2014). Dat onderzoek vergeleek diabetespatiënten die metformine gebruikten met een controlegroep van mensen zonder diabetes, en was geen langdurige gecontroleerde studie die sterfte bij gezonde mensen onderzocht.

Het is belangrijk te weten dat deze resultaten controversieel zijn. Een later werk (een retrospectieve cohortstudie gepubliceerd in 2022) onderzocht opnieuw de bewering van een "overlevingsvoordeel" en vond niet dat metformine de overleving van diabetespatiënten verbetert in vergelijking met gematchte mensen zonder diabetes. Dat wil zeggen, de observationele verbanden zijn beperkt, worden beïnvloed door verstorende factoren en vormen geen bewijs dat metformine het leven verlengt.

Het onderzoek dat deze vraag bij mensen zonder diabetes zou moeten beantwoorden, is de TAME-studie (Targeting Aging with Metformin), onder leiding van prof. Nir Barzilai. Deze studie is nog niet afgerond (en op het moment van schrijven zelfs nog niet volledig gefinancierd), dus er is nog geen gefundeerd antwoord op de vraag of metformine de levensverwachting bij gezonde mensen verlengt.

Andere effecten die worden onderzocht:

• Hart- en vaatziekten: Bij diabetespatiënten wordt metformine beschouwd als een geaccepteerde eerstelijnsbehandeling, en sommige onderzoeken wijzen op gunstige metabole effecten. De gevolgen voor mensen zonder diabetes zijn minder duidelijk.
• Kanker: Observationele studies wijzen op een mogelijk verband tussen het gebruik van metformine en een lagere incidentie van bepaalde soorten kanker, maar dit is een observationeel en niet bewezen verband, en het onderwerp wordt nog onderzocht.
• Hersenfunctie: Er zijn eerste onderzoeken die een mogelijk effect van metformine op cognitieve functies onderzoeken, maar de bevindingen zijn niet eenduidig.

Dosering:

De dosering van metformine wordt door een arts bepaald en varieert afhankelijk van leeftijd, gezondheidstoestand en reactie van het lichaam. Meestal wordt begonnen met een lage dosis en wordt deze geleidelijk verhoogd. Metformine niet innemen zonder recept en medische begeleiding.

Bijwerkingen en risico's:

Metformine mag niet worden beschreven als een risicoloos medicijn. De meest voorkomende bijwerkingen zijn spijsverteringsstoornissen, zoals misselijkheid en diarree, die meestal na verloop van tijd en met dosisaanpassing verdwijnen. Daarnaast zijn er risico's die belangrijk zijn om te kennen:

• Lactaatacidose (Lactic acidosis): Een zeldzame maar ernstige en levensbedreigende bijwerking, die vaker voorkomt bij mensen met nierfalen, hartfalen of leverproblemen. Dit is de reden waarom de nierfunctie wordt gecontroleerd voor en tijdens de behandeling.
• Vitamine B12-tekort: Langdurig gebruik van metformine wordt in verband gebracht met een daling van de vitamine B12-spiegels, wat kan leiden tot vermoeidheid, zenuwschade en bloedarmoede. Daarom wordt aanbevolen om de vitaminewaarden periodiek te controleren.

Is metformine geschikt voor iedereen?

Metformine is niet geschikt voor iedereen.
Mensen met ernstige nierproblemen of hartfalen mogen het medicijn niet innemen. Ook zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, moeten een arts raadplegen voordat ze metformine innemen.

Samenvattend:

Metformine is een oud, goedkoop en effectief medicijn voor de behandeling van type 2 diabetes, en tegelijkertijd een van de meest intrigerende medicijnen op het gebied van verouderingsonderzoek. Het effect op de levensverwachting bij gezonde mensen is echter nog niet bewezen: de observationele bewijzen zijn beperkt en controversieel, en het onderzoek dat uitsluitsel moet geven (TAME) is nog niet afgerond. Elk gebruik van metformine mag alleen plaatsvinden op aanbeveling van een arts en onder medisch toezicht, met erkenning van de bijwerkingen en risico's. Dit artikel is algemene informatie en vormt geen medisch advies of aanbeveling om het medicijn in te nemen.

Referenties:

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4772077
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25041462/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36287641/
https://www.afar.org/tame-trial
https://fortune.com/well/2023/05/04/metformin-anti-aging-longevity-risks-side-effects/