Çığır açıcı bir çalışma yakın zamanda Nature Communications'da yayımlandı ve demans için değiştirilebilir risk faktörlerine ilişkin yeni bilgiler ortaya koydu.
Oxford Üniversitesi'nden Profesör Gwenaëlle Douaud liderliğindeki bir araştırmacı ekibi, İngiltere merkezli büyük bir araştırma grubu olan UK Biobank'tan 40.000'den fazla katılımcının beyin taramalarını kullanarak 161 potansiyel risk faktörünü inceledi.

Çalışmanın neyi ölçtüğünü anlamak önemlidir: Bu bir beyin görüntüleme çalışmasıdır. Araştırmacılar, yaşlanmaya ve Alzheimer gibi hastalıklara karşı özellikle savunmasız olan, LIFO (Son Giren İlk Çıkar, yani en son gelişen ve ilk bozulan bölgeler) adı verilen belirli bir beyin ağındaki gri madde hacmini ölçtüler. Çalışma, 161 risk faktörünü bu savunmasız beyin ağının dejenerasyonu üzerindeki etki derecelerine göre sıraladı. Demans görülme sıklığını ölçmedi veya demansa yakalanma kişisel risk yüzdelerini hesaplamadı; bunun yerine her bir faktörün bu hassas beyin bölgelerinin sağlığıyla ne kadar ilişkili olduğunu inceledi.

Temel bulgular:

Diyabet: Savunmasız beyin ağındaki gri madde hacminde azalmayla en güçlü şekilde ilişkili üç faktörden biri olarak bulundu.
Bunun nedeni muhtemelen yüksek kan şekeri seviyelerinin beyindeki kan damarları ve sinirler üzerindeki olumsuz etkileriyle ilgilidir.
Hava kirliliği: Özellikle araç emisyonlarından kaynaklanan hava kirliliği (temsili bir ölçüt olarak nitrojen dioksit seviyeleri kullanılarak ölçülmüştür), aynı beyin bölgelerinin hızlanmış dejenerasyonuyla ilişkili en güçlü üç faktör arasında yer aldı.
Araştırmacılar, hava kirliliğinin beyinde iltihaplanmaya, kan damarlarında hasara ve nörodejenerasyona yol açabileceğini öne sürüyor.
Alkol tüketimi: Alkol tüketim sıklığı da savunmasız beyin ağına en zararlı üç faktör arasında yer aldı.
Çalışmanın güvenli bir içme eşiği tanımlamadığını veya zararsız kabul edilebilecek bir alkol miktarına işaret etmediğini vurgulamak önemlidir.
Yaşam tarzı faktörleri: Çalışma, diyet, fiziksel aktivite, uyku, sigara, kan basıncı, kolesterol, kilo, düşük ruh hali ve sosyal yalnızlığı da içeren 15 daha geniş risk faktörü kategorisi kapsamında yer aldı.
Sağlıklı bir yaşam tarzı sürdürmek, düzenli fiziksel aktivite ve yeterli uyku, beyin sağlığı için koruyucu faktörler olarak kabul edilir.
Genetik varyasyonlar: Yaşam tarzı faktörlerinin yanı sıra çalışma, savunmasız beyin ağıyla ilişkili yedi genetik küme belirledi; bunlar arasında özellikle cinsiyet kromozomlarının ortak bir bölgesinde bulunan XG kan grubu genleri öne çıktı.
Bununla birlikte araştırmacılar, bu genetik varyasyonların etki büyüklüğünün küçük olduğunu, dolayısıyla doğrudan katkılarının değiştirilebilir faktörlere kıyasla mütevazı olduğunu belirtiyor.

Önemli etkiler:

Çalışma, uzun vadede beyin sağlığını korumak için sağlıklı bir yaşam tarzının ve temiz bir çevrenin önemini vurgulamaktadır.
Bu bulgular, daha etkili önleme stratejilerinin geliştirilmesine ve her yaştan insanın yaşam kalitesinin ve sağlıklı yaşam süresinin iyileştirilmesine katkıda bulunabilir.

Daha geniş bir bağlam, mevcut çalışmadan ayrı bir kuruluş olan 2024 Lancet Komisyonu raporunda bulunabilir; bu rapor, demans vakalarının yaklaşık %45'inin, yaşam boyunca 14 değiştirilebilir risk faktörünün ele alınmasıyla potansiyel olarak önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini tahmin etmektedir. Bu tahmin, genel mesajı güçlendirmektedir: Yaşam tarzı seçimleri beyin sağlığında önemli bir fark yaratabilir.

Öneriler:

Sağlıklı kilo ve normal kan şekeri seviyelerini koruyun.
Alkol tüketimini azaltın.
Düzenli fiziksel aktivite (haftada en az 150 dakika).
Meyve, sebze ve tam tahıllar açısından zengin, sağlıklı ve dengeli beslenme.
Yeterli uyku (7-8 saat).

Ek çıkarımlar:

Beyin sağlığı üzerindeki etkilerinin yanı sıra, çalışmanın bulgularının başka çıkarımları da vardır:

Kamu politikası: Çalışma, değiştirilebilir risk faktörlerini azaltmaya odaklanan kamu politikalarına olan ihtiyacı vurgulamaktadır. Bu, aşağıdaki gibi adımları içerebilir:
- Hava kirliliğinin sınırlandırılması
- Sağlıklı bir yaşam tarzının teşvik edilmesi
- Demans risk faktörleri hakkında farkındalığın artırılması
Tıbbi araştırma: Çalışma, demans başlangıcının önemli ölçüde önlenebileceği veya geciktirilebileceği bir geleceğe pencere açmaktadır. Devam eden araştırma ve keşif, hastalığın nedenlerini daha iyi anlamamıza ve daha etkili tedaviler geliştirmemize yardımcı olacaktır.
Bakım ve hemşirelik: Bulgular, demanslı kişiler ve aileleri için bakım ve hemşirelik hizmetlerinin iyileştirilmesi ihtiyacını vurgulamaktadır.

Gelecekteki zorluklar:

Önemli ilerlemeye rağmen, demans araştırması ve tedavisi alanında birçok zorluk devam etmektedir:

Biyolojik mekanizmaları anlamak: Farklı risk faktörlerinin demans gelişimini tam olarak nasıl etkilediği hala net değildir.
İlgili biyolojik mekanizmaların daha derinlemesine anlaşılması, daha etkili tedavilerin geliştirilmesine yardımcı olabilir.
Tedavilerin geliştirilmesi: Birçok farmasötik tedavinin varlığına rağmen, hastalığı iyileştiremez veya ilerlemesini durduramazlar.
Yeni ve daha etkili tedavilerin geliştirilmesine ihtiyaç vardır.
Yaşam kalitesinin iyileştirilmesi: Demanslı kişiler ve aileleri yol boyunca büyük desteğe ihtiyaç duyar.
Bakım ve hemşirelik hizmetlerinin iyileştirilmesinin yanı sıra, demanslı kişilerin bağımsızlıklarını ve yaşam kalitelerini korumalarına yardımcı olacak yeni teknolojilerin geliştirilmesine ihtiyaç vardır.

.
Referanslar:
https://www.nature.com/articles/s41467-024-46344-2