Tại sao sự lão hóa não lại khác biệt nhiều giữa người với người? Câu trả lời bắt đầu từ thời thơ ấu

Nếu bạn lấy 100 người 73 tuổi và quét não của họ bằng MRI, kết quả sẽ khiến bạn kinh ngạc. Một số sẽ có bộ não của người 35-40 tuổi, tươi trẻ, với thể tích đầy đủ và các khớp thần kinh hoạt động. Những người khác sẽ có teo não rõ rệt, lỗ hổng trong chất trắng và các dấu hiệu sa sút trí tuệ sớm. Tại sao sự khác biệt lại lớn đến vậy? Một nghiên cứu lớn được công bố trên Nature Medicine, với 49.482 người tham gia, đưa ra câu trả lời vừa đáng lo ngại vừa đầy hy vọng: Một nửa sự khác biệt đã được xác định từ thời thơ ấu. Nhưng nửa còn lại - phát triển trong suốt tuổi trưởng thành - vẫn nằm trong tay bạn.

Câu hỏi: Tại sao sự khác biệt lại lớn đến vậy?

Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu cho rằng lão hóa não là một quá trình đồng nhất. Mọi người đều mất tế bào thần kinh, mất khớp thần kinh, và gặp khó khăn với trí nhớ. Nhưng quét MRI cho thấy sự khác biệt giữa mọi người lớn gấp năm lần so với dự kiến. Một người 75 tuổi có thể có bộ não của người 50 tuổi. Một người khác cùng tuổi có thể có bộ não của người 95 tuổi.

Câu hỏi: Điều gì đứng đằng sau sự khác biệt này?

Thí nghiệm: 49.482 bộ não

Nhóm nghiên cứu đã tổng hợp dữ liệu từ 26 nghiên cứu khác nhau trên thế giới, bao gồm Lothian Birth Cohorts nổi tiếng của Scotland, theo dõi những người sinh năm 1921 và 1936. Tất cả đều trải qua:

• Kiểm tra nhận thức thời thơ ấu
• Kiểm tra lại trong những thập kỷ sau đó
• Quét MRI não
• Thu thập dữ liệu lối sống chi tiết

Đây là một trong những cơ sở dữ liệu lớn nhất về lão hóa não trên thế giới. Mỗi người đóng góp hơn 50 điểm dữ liệu trong khoảng 60 năm.

Phát hiện đầu tiên: 50% sự khác biệt từ thời thơ ấu

Các nhà nghiên cứu phát hiện ra một điều đáng lo ngại: Một nửa sự khác biệt về nhận thức ở tuổi 75 đã có thể thấy rõ ở tuổi 11. Những đứa trẻ làm tốt bài kiểm tra thời thơ ấu có xu hướng duy trì khả năng nhận thức tốt hơn khi về già. Những đứa trẻ làm kém hơn có xu hướng teo não nhiều hơn.

Nguyên nhân rất phức tạp:

1. Di truyền: Các gen ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ thời thơ ấu cũng ảnh hưởng đến khả năng chống chịu khi về già
2. Kinh tế xã hội: Dinh dưỡng, giáo dục, tiếp xúc với căng thẳng thời thơ ấu định hình não bộ suốt đời
3. Nền tảng ban đầu: Một bộ não phát triển tốt thời thơ ấu tạo ra một kho dự trữ nhận thức có khả năng chống lại tổn thương tốt hơn

Đây không phải tin tốt cho những ai không học tốt ở trường. Nhưng đây chưa phải là kết thúc câu chuyện.

Phát hiện thứ hai: 20% từ lối sống

Sau 50% từ thời thơ ấu, phần còn lại của sự khác biệt thì sao? Đây là lúc tin tốt bắt đầu. Lối sống khi trưởng thành giải thích thêm 20% sự khác biệt. Không phải tất cả, nhưng điều này rất đáng kể.

Các yếu tố mạnh nhất:

• Hoạt động thể chất thường xuyên: Những người tập thể dục nhịp điệu 150+ phút mỗi tuần cho thấy teo não ít hơn nhiều. Mối liên hệ đặc biệt mạnh sau tuổi 60.
• Giáo dục cao hơn: Mỗi năm học thêm giúp tăng khoảng 5% khả năng chống chịu của não. Nhưng điều thú vị: học tập sau tuổi 50 cũng có ích.
• Duy trì các mối quan hệ xã hội: Những người cô đơn cho thấy teo não cao hơn đáng kể.
• Tránh hút thuốc: Hút thuốc gây hại cho não trong nhiều thập kỷ.
• Uống rượu ở mức vừa phải hoặc thấp: Rượu quá mức gây hại trực tiếp cho não.
• Tránh béo phì: Béo phì với chỉ số BMI cao (>30) có liên quan đến teo não

Phát hiện thứ ba: 30% là các hiện tượng ngẫu nhiên

30% sự khác biệt không thể giải thích được. Điều này bao gồm:

• Các bệnh không được đo lường: Nhiễm trùng, chấn thương não nhẹ, các sự kiện sức khỏe
• Di truyền chưa rõ: Các biến thể di truyền mà chúng ta chưa hiểu
• Các yếu tố môi trường: Ô nhiễm không khí, tiếp xúc với hóa chất
• Ngẫu nhiên thuần túy: Đôi khi, sinh học đơn giản là hoạt động khác nhau ở những người khác nhau

Nơi thống kê thất bại với cá nhân

Điều quan trọng cần nhắc lại: Đây là những con số trung bình. Một cá nhân có thể vượt qua những con số này. Những câu chuyện về "siêu người già" - những người 80+ tuổi với bộ não của người 50 tuổi - cho thấy điều này là khả thi.

Trong một nghiên cứu bổ sung do NIH công bố, họ đã theo dõi "siêu người già" và phát hiện ra các đặc điểm chung:

• Hoạt động trí não tích cực suốt đời (đọc sách, âm nhạc, nghệ thuật, trò chơi)
• Cảm giác có mục đích sống
• Lạc quan và thái độ tích cực
• Các mối quan hệ xã hội sâu sắc
• Hoạt động thể chất thường xuyên
• Chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc tương tự
• Ngủ chất lượng 7-8 tiếng

Kế hoạch hành động: Làm thế nào để thay đổi thống kê

Nếu bạn trên 40 tuổi và muốn ảnh hưởng đến tình trạng của mình ở tuổi 75:

1. Hoạt động thể chất 30 phút, 5 lần một tuần: Can thiệp đã được chứng minh nhiều nhất
2. Học tập liên tục: Không phải giáo dục chính quy, mà là một sở thích thử thách. Một ngôn ngữ mới, nhạc cụ, khiêu vũ, hội họa
3. Chế độ ăn Địa Trung Hải: Cá, rau, trái cây, các loại hạt, dầu ô liu. Trong một nghiên cứu, 5 năm ăn kiểu Địa Trung Hải đã giảm teo não 15%
4. Duy trì các mối quan hệ: Ít nhất 2-3 mối quan hệ sâu sắc. Cô đơn nguy hiểm như hút thuốc.
5. Ngủ: 7-8 tiếng, đều đặn. Ngủ kém làm tăng tốc lão hóa não gấp 2 lần.
6. Kiểm tra định kỳ: Huyết áp, đường huyết, cholesterol. Quản lý chúng bảo vệ não.
7. Tránh hút thuốc: Ngay cả khi bạn đang hút thuốc, bỏ ngay bây giờ sẽ ngăn chặn một phần tổn thương.

Thông điệp lạc quan

Ngay cả khi bạn sinh ra với một bộ não không tuyệt vời, ngay cả khi tuổi thơ của bạn khó khăn, ngay cả khi tuổi sinh học của bạn đang tăng tốc - bạn vẫn có thể định hình tương lai của mình từ 20-30%. Đây không phải là một cuộc cách mạng, nhưng đó là sự khác biệt giữa một người hoạt động tốt ở tuổi 75 và một người bị sa sút trí tuệ. Trong 20-30% của sự lựa chọn, có 5-10 năm cuộc sống chất lượng. Đó không phải là điều nhỏ nhặt.